ХАБАРИ ДОҒ
Чоршанбе, Апр 06 2016

Шӯриши Кронштадт, ё баромади мусаллаҳонаи гарнизони Кронштадт ва ҳайатҳои 1 қатор киштиҳои флоти Балтик, ки аз 1 то 18.03.1921 идома дошт, яке аз хунинтарин воқеаҳои авохири ҷанги шаҳрвандӣ дар Русия ба шумор меравад.

Чоршанбе, Март 16 2016

Аз Меҳрубон Салимшоев: Узви Ихвон-ал-СССР Наврузи Одинамаҳмад, сокини ш.Турсунзода бо телефони 901 36 20 98 бо камина тамос гирифт ва гуфт, ки “ман кӯшиш мекунам, тамоми шумораҳои рӯзномаи шуморо дастрас намуда, мутолиа кунам. Хусусан, матолиби таърихии газета бароям писанд аст. Ман ба ҳамаи кормандони газетаи мардумии СССР саломи худро мерасонам ва хоҳонам, ки қаламашон доим ҳамингуна тезу бурро ва равон бошад...”.

Қафқоз, хусусан навоҳии шимолии он барои Русия ҳамеша 1 нуқтаи доғ ба шумор мерафт. Русҳо барои ишғоли Қафқози Шимолӣ заҳмати зиёд кашиданд. Муқовимати мардуми бумии Доғистон ва Чеченистон бо сарварии Шомили доғистонӣ солҳои зиёд идома дошт ва русҳо дар ин ҷанг талафоти аз ҳама сангин доданд. Чечену ингушҳоро бошад муллои гурҷӣ-Сталин ба Қазоқистон депорт ва заминҳояшонро миёни ҳамсоягонаш тақсим намуд. Ин қавм танҳо баъди мурдани Сталин дар замони Хрушев иҷозаи баргаштан ба ватани бобоиро пайдо кард. Пошхурии Иттиҳод ва насими истиқлол шояд ба чеченҳо бештар аз дигарон таъсир расонида буд. Ҳаводиси сиёсӣ дар ин ҷумҳурии кӯчак бо суръат ба вуқуъ мепайвастанд. Чеченҳо дар 1 муддати кӯтоҳ дар Эстония генерали чечен Ҷавҳар Дудаевро ёфтанд ва чанде баъд ӯ аввалин президенти Ичкерияи мустақил интихоб шуд. Истиқлоли Чеченистон ва баромадани он аз ҳайати Русия метавонист раванди манфиеро дар кулли манотиқи Қафқози Шимолӣ эҷод кунад. Борис Николаевич Елтсин қарор дод, ки бо роҳи зӯрӣ Ичкерияи мустақилро ба ҳайати Русия баргардонад.

Хонигарии ваҳҳобӣ

Аммо ҷанги аввали чечен барои русҳо ба нокомӣ анҷомид. Чеченҳо тавонистанд, ки бо муқовимати шадид русҳоро водор ба сулҳ кунанд. Русҳо дар ҷанги 1-ум наздик ба 6000 сарбозро аз даст доданд, 1200 сарбози дигар бе ному нишон шуд. Талафоти чеченҳо бошад 2-3 ҳазор куштаро ташкил медод. Аҳолии осоишта аз ҳама зарари бештар дид. Дар рафти ҷанг беш аз 80.000 аҳолии осоишта кушта шуда, 240 ҳазори дигар ҷароҳат бардоштанд. Билохира, ҷанг расман бо имзои созишномаи Хасавюрт ба поён расид ва чеченҳо ба орзӯи деринаашон- Истиқлолият расиданд. Аммо ҳаводиси баъди ба хубӣ собит кард, ки орзӯҳо на ҳамеша ба фоидаи коранд. Ислом дар муборизаи чеченҳо нақши калидӣ дошт ва баъди ғалабаашон боз ҳам ҷойгоҳашро мустаҳкамтар намуд. Аммо мутаассифона, исломе, ки ба Чеченистон омад, исломи маҳз ваҳҳобӣ буд. Ҳазорон Хаттобу Абу Муслим... ба ин кишвари кӯчак “таваллуд” шуданд ва соли 1996 дар асл дар Ичкерияи мустақил 1 навъ хонигарии ваҳҳобӣ бунёд ёфт, ки таърихаш имрӯз бар ҳама равшан аст. Ҷиноят ва беадолатӣ дар ин хонигарии ваҳҳобӣ чизи муқаррарӣ буданд. Баъзе аз муаррихини қайд мекунанд, ки чеченҳо бори аввал дар таърихи худ ба дуздидану баъдан ба пул фурӯхтани ҳаммиллатони худ, маҳз дар ин хонигарии ваҳҳобӣ оғоз намуданд. Нақши асосиро дар барканории ин хонигарӣ ҳам боз ваҳҳобиҳо бозиданд. Ин бор ваҳҳобиҳои Доғистон.

Дар аввали тобистони соли 1999 ваҳҳобиҳои доғистонӣ дар ноҳияи Цумадии Доғистон ҳокимияти шариатиро эълон ва мардумро ба ҷиҳод алайҳи русҳо даъват карданд. Вақте русҳо зидди ваҳҳобиҳо нерӯи низомӣ равона карданд, онҳо аз ҳаммаслакони чечении худ ёрӣ хостанд. Он шабу рӯз дахолат дар умури Доғистон 100% бар зиёни Ичкерияи мустақил буд. Дар Грозний инро ба хубӣ мефаҳмиданд. Президенти Ичкерия Аслан Масхадов зидди фиристодани нерӯ ба Доғистон баромад. Ба диди ӯ русҳо барои оғози ҷанги нав танҳо дар интизори 1 баҳонаанд ва рафтан ба Доғистон маънои оғози ин ҷангро дорад. Аммо ваҳҳобиҳо, ки Хаттоб ва яке аз машҳуртарин қумандонҳои чечен Шамил Басаев аз он намояндагӣ мекарданд, ба ҳарфи сарвари кишвар эътино накарданд. Шаби 7 август дастаҳои Хаттоб ва Басаев марзи Доғистонро убур намуда, вориди ин ҷумҳурӣ гардиданд. Русҳо дар якҷоягӣ бо милисаҳои доғистонӣ билохира дар авохири моҳи сентябр тавонистанд дастаҳои ваҳҳобиҳоро водор ба ақибнишинӣ кунанд ва чеченҳо ба ватан баргаштанд.

Юриши дуввум ба Қафқоз

Ин амалкарди чеченҳо барои роҳбарияти нави русӣ бо сарварии иҷрокунандаи вазифаи президент Владимир Путин, ки ташнаи интиқом буданд, баҳонаи хубе шуд. Русҳо дарҳол қад-қади сарҳадоти Чеченистон зонаҳои бехатарӣ таъсис дода, теъдоди нерӯҳояшонро дар оғози моҳи октябр ба 100.000 сарбоз расониданд. Ҷанги аввал барои русҳо таҷрибаи хубе шуд. Русҳо ин бор барои ишғоли Ичкерия 3 гурӯҳи низомӣ таъсис доданд. Гурӯҳи “Ғарбӣ” бо сарварии генерал майор В.Шаманов, гурӯҳи “Шимолӣ” бо сарварии генерал-лейтенант В.Булгаков ва гурӯҳи “Шарқӣ” бо сарварии генерал-лейтенант Г.Трошев. Ин 3 гурӯҳ дар оғози моҳи октябри соли 1999 аз 3 самт ба Ичкерияи мустақил ворид шуданд. Давраи аввали амалиёт барои русҳо бо муваффақият анҷом ёфт. Навоҳии ҳамвори Чеченистон таҳти тасарруф дароварда шуданд ва русҳо дар нимаи аввали моҳи декабр пойтахти Ичкерия шаҳри Грознийро иҳота карданд. Дар баробари ин нерӯҳои рус роҳи мошингарди Итум Қала-Шатилӣ, ки Ичкерияро бо Гурҷистон мепайваст, таҳти контрол гирифтанд ва ҷангиён дигар наметавонистанд аз Гурҷистон ниёзҳои худро таъмин кунанд. Ҷангиёни чечен ба кӯҳҳо ақиб нишастанд, аммо якчанд қумандони саҳроӣ, ки Хаттобу Басаев низ дар миёни онҳо қарор доштанд, дар пойтахти Ичкерия мавқеъ гирифта, қарор доданд то охир дар Грозний муқовимат кунанд. Грозний аз нигоҳи сиёсӣ низ барои тарафайн бениҳоят муҳим буд. Ҷангиёни чечен иддао мекарданд, ки пойтахти Ичкерияи мустақил ҳеҷ гоҳ аз ҷониби русҳо тасхир намегардад. Русҳо низ дар ҷанги аввал аз ҳама шикасти нангинро дар ин шаҳр хӯрда буданд ва барояшон тасхири дубораи он аҳамияти хос дошт. Инчунин қумандонҳои зиёди чечен мисли Басаев, Руслан Гелаев, Турпал-али Атгиреев, Хункар Исрофилов, Аҳмад Загаев, Арби Бараев ва қисмати зиёди ваҳҳобиҳои Хаттоб дар Грозний қарор доштанд ва русҳо мехостанд ҳамаи онҳоро дар ин шаҳр нобуд кунанд. Аз нигоҳи тактикӣ низ гирифтани Грозний амри зарурӣ ба ҳисоб мерафт. Русҳо, ки ба қисмати кӯҳистонии Чеченистон баромада буданд, наметавонистанд дар ақибгоҳи худ қалъаи мустаҳкамеро бо чандин ҳазор ҷангии то дандон мусаллаҳу пуртаҷриба дошта бошанд.

Шикори гургон

Ҷангҳо барои Грозний 17.01.2000 оғоз шуданд, лек ин бор русҳо тактикаи қаблии худро дигар карданд ва нерӯҳои зиреҳпӯш вориди шаҳр нашуданд. Русҳо ин дафъа бештар аз тӯпхонаҳо ва нерӯи ҳавоӣ истифода мекарданд. Бо вуҷуди ин ҷангҳо дар шаҳр шиддати бештар мегирифтанд ва ҷангиён ҳар хонаро то вуҷуд доштани имконият дифоъ мекарданд. Аммо танқисӣ аз лиҳози лавозимоти ҷангӣ, хӯрока ва доруворӣ рӯз ба рӯз аз худ бештар дарак медод ва Басаеву Хаттоб ба хулосае омаданд, ки бояд ба ҳар васила шаҳрро тарк кунанд. Русҳо 23 январ нерӯҳои асосии полки таъиноти махсуси Гелаев “Борз”-ро торумор намуданд ва дигар дастаҳои ҷангиён низ талафоти сангин медоданд. Аввалин шуда Бараев даст ба иқдом зад ва тавонист ҳалқаи муҳосираи русҳоро рахна кунад. Ин иқдоми Бараев дигар қумандонҳоро умедвор мекард, ки нақшаашон ҷомаи амал мепӯшад. Рӯзи амалиёт 30 январ таъин карда шуд. Ҷангиён қарор доданд маҳз дар самти гузаштаи Бараев иқдом кунанд. Аммо фармондеҳи гурӯҳи “Ғарбӣ” нерӯҳои рус генерал Шаманов бар ин аст, ки роҳи баромади чеченҳо аз муҳосираи Грозний амалиёти пешакӣ тарроҳишудаи нерӯҳои федералист. Шаманов мегӯяд, ки онҳо пешакӣ медонистанд чеченҳо кай ва дар кадом самт ҳаракат хоҳанд кард. Ӯ мегӯяд яке аз афсарони рус муваззаф шуд бо чеченҳо ба алоқа баромада, ба онҳо дар ивази 100.000 доллари амрикоӣ роҳи баромади бехатарро таъмин кунад. Ба андешаи ӯ чеченҳо ба ин афсар бовар карданд ва дар натиҷа ба доми пешакӣ гузошта афтиданд. Шаманов мегӯяд, амалиёт “Шикори гургон” ном гирифт ва нақши асосиро дар рафти ҷанги 2-ум ифшо кард. Дар натиҷаи амалиёт ҷангиёни чечен беш аз 300 тан кушта дода, 130 ҷангии дигар асир гирифта шуд. Қумандонҳо Леча Дудаев, Ханкар Исрофилов кушта ва Басаев бошад аз пояш захмӣ шуд. Басаеви маҷрӯҳро дар ҳаёти 1 боғ собиқ вазири тандурустии Ичкерия Ҳамбиев ҷарроҳӣ намуд. Аммо чеченҳо мегӯянд, ҳангоми баромадан аз Грозний ҳамаги 30 ҷангӣ ба ҳалокат расидаанд. Бо вуҷуди ин нерӯҳои рус натавонистанд ҷанбаи асосии амалиётро ба иҷро расонанд. Қисмати асосии нерӯҳои ин “хонигарии ваҳҳобӣ” тавонистанд аз Грозний берун оянд ва қумандонҳои асосӣ низ ҷон ба саломат бурданд. Ин қумандонҳо ва ҷангиён баъдан дарди сари зиёд барои русҳо дуруст карданд ва ҷангро ба дарозо кашонданд.

Меҳрубон Салимшоев, Муаррихи СССР

 

Чоршанбе, Март 16 2016

Аз М.Салимшоев: Яке аз мухлисони доимии газетаи мардумии СССР Ёқуби Бахтиёр бо телефони 92 817 68 79 бо ман дар тамос шуд ва гуфт: "Камина ҳамаи матолиби газетаи СССРро мехонам ва саҳифаи таърихиатон бароям бисёр писанд аст. Ман худ муаллими таърихам ва гоҳе ҳангоми дарс аз СССР истифода мекунам. Хоҳиши ман ин аст, ки навиштаҳои таърихиатонро бештар кунед ва аз таърихи давраи шӯравии кишварамон низ нависед. Ба ҳамаи кормандони газетаи СССР орзӯи тандурустӣ дорам."

1.03.1881 дар яке аз кӯчаҳои Петербург инқилобиёни сотсиалисти рус, ки дар ҳизби “Народная воля” (Иродаи халқ) гирд омада буданд, император Александри 2-ро ба қатл расонданд. Бо амри тақдир инқилобиёни аввалин подшоҳеро куштанд, ки миёни оммаи мардум бо лақаби “Озодкунанда” маъруф буд. Маҳз ӯ бо фармони махсуси худ чанде қабл (соли 1861) ба деҳқонони рус озодӣ дода буд.

Сотсиализми русӣ

Афкори сотсиалистӣ ҷомеаи русро дар солҳои 70-и асри 19 фаро гирифт. Ногуфта намонад, ки низоми истибдодии рус он замон аз тамоми Аврупо фарқ мекард. Урупо баъд аз инқилоби Фаронса, қариб куллан низоми ҳукуматдории худро дигар кард, аммо русҳо ҳеҷ тан намедоданд. Дар ин импературии азим 1 иддаи бисёр кам, 1 иддаи бисёр зиёдро мисли ғулом истифода мекарданд ва ҳеҷ ҳуқуқи сиёсӣ барояш қоил намешуданд. Русия 1 кишвари деҳқонӣ ба шумор мерафт ва сотсиалистони аввалӣ низ маҳз деҳқононро оммаи пешбарандаи инқилоби оянда медонистанд. Бо вуҷуди ин дар миёни сотсиалистон ҳамоҳангӣ набуд ва онҳо ақоиди мухталифе дар бобати расидан ба инқилобро доштанд. Солҳои 1870 инқилобиёни сотсиалисти рус ба 3 даста ҷудо шуданд. Дастаи 1-ро анархистон ташкил доданд. Намояндаи асосии анархистон Михаил Бакунин буд. Инҳо ақида доштанд ҳар навъ давлатдорӣ бар зиёни ҷомеаи сотсиалистист ва кишвари ояндаи сотсиалистиро бе давлат медиданд. Дастаи 2-ум “таблиғотчиён” ном гирифтанд. Аз инҳо П.Л.Лавров намояндагӣ мекард. Ӯ инқилобро дар деҳот мепазируфт, аммо ақида дошт, деҳқонон ҳоло барои инқилоб омода нестанд ва онҳоро аввал бояд барои ин кор тайёр кард. Дастаи 3-уми сотсиалистон бо сарварии П.Н.Ткачев “суиқасдчиён” ном гирифтанд. Ткачев мегуфт, ки инқилоб дар Русия метавонад танҳо тавассути “суиқасд”, яъне гирифтани ҳукумат бо дасти гурӯҳи хурди инқилобӣ амалӣ шавад. Ӯ ақида дошт, ки низоми подшоҳии рус миёни оммаи мардум маҳбубият надорад ва 1 гурӯҳи инқилобӣ, метавонад бо роҳи “суиқасд” ва террор онро сарнагун намояд. Барои амалӣ сохтани ин мақсад сотсиалистон ба 1 ташкилоти пинҳонии мустаҳкам ниёз доштанд ва баъди чанде “Народная воля” дар саҳнаи сиёсии Русия зуҳур кард.

“Народная воля”

Бо ин вуҷуд дар миёни ҳаракати сотсиалистии рус афкори Лавров таъсири зиёд доштанд ва дар оғоз ақидаи “таблиғгароӣ”, яъне омодасозии деҳқонон барои инқилоб миёни сотсиалистон тарафдори бештар дошт. Сотсиалистон аввалин амалиёти худро маҳз зери таъсири ақидаи “таблиғгароӣ” оғоз карданд. Солҳои 1873-74 ҷомеаи русро ҳаракати сотсиалистии “азимат ба сӯи мардум” печид. Садҳо ҷавонписару ҷавондухтарони рус баъди хатми макотиб ихтиёрӣ ба ҳайси духтурон, муаллимон ва коргарони дигар ба деҳаҳои рус равон шуданд, то мардумро бедор карда, ба инқилоб омода кунанд. Лек деҳқонон ҳеҷ ба ин ақоиди онҳо сарфаҳм намерафтанд ва вуҷуди ҷавонони зиёди шубҳанок дар деҳаҳо аз нигоҳи маъмурони ҳукуматии рус низ пинҳон намонд. Баъди чанде ҳукуматдорон бедор шуданд ва ҳабси оммавии инқилобиён роҳандозӣ шуд. Ҳамаи таблиғгарон ба маҳкама кашида шуданд, аммо баъзеро мисли қотилони шоҳи оянда Андрей Желябин ва София Перовская пурра сафед ва озод карданд. Нокомии сиёсати “таблиғот” сотсиалистонро водор кард, боз ба чораҳои ифротии мубориза руҷӯъ кунанд. Сотсиалистон бояд нақшаи фаъолият ва ташкилоти марказонидашударо таъсис медоданд. Соли 1876 аввалин ташкилоти сиёсии сотсиалистон “Земля и воля” (Замин ва озодӣ) таъсис дода шуд. Он аз ҷониби Г.Плеханов, Марк ва Олга Натансон ва О.Аптекман бунёд ёфт ва баъди чанде сотсиалистони дигар низ, аз қабили Вера Фигнер, С.Перовская, Л.Тихомиров ба он шомил шуданд. “Земля и воля” ин бор низ сиёсати “таблиғгароӣ”-ро асоси фаъолияти худ эълон кард, аммо баъди чанде назароти сотсиалистон боз мухталиф шуданд. Сотсиалистон ахир маҷбур шуда, моҳи июни соли соли 1879 дар Воронеж Анҷумани “Земля ва воля”-ро даъват кунанд. Дар съезд ташкилоти сиёсии сотсиалистон ба 2 даста тақсимбандӣ шуд. “Земля и воля” ба “Черный передел” (бо сарварии Плеханов) ва “Народная воля” (А.Михайлов, А.Желябов, В.Фигнер, М.Фроленко, С.Перовсая ва С.Халтурин) ҷудо гардид. “Народная воля”, ки онро кумитаи иҷроия идора мекард, забти қудратро бо роҳи террор мақсади асосии худ эълон кард.

10 суиқасд

“Народная воля” ҳукми қатли император Александри 2-ро содир ва ташкилоти сотсиалистони ифротӣ дар ҷамъ 10 суиқасд ба ҷони ӯ амалӣ карданд. Лек ҳар бор Александри 2 аз суиқасд ҷон ба саломат мебурд. 19.11.1879 сотсиалистони ифротӣ қатораи подшоҳиро, ки аз Қрим ба самти пойтахт меомад, тарконданд. 5.02.1880 ба сотсиалистон муяссар шуд, ҳатто дар Қасри Зимистона низ таркишро амалӣ созанд. Аммо император боз зинда монд. Бо вуҷуди ин кумитаи иҷроияи “Народная воля” нақшаи нави нобуд сохтани подшоҳро кашид. Сотсиалистон дар оғоз мехостанд зери пули “Сангин”, ки аз болои канали Екатеринаи Петербург мегузашт, бомба гузоранд, аммо баъди чанде нақшаҳояшонро иваз карданд. Бомбаи нав дар кӯчаи “ Малая садовая” гузошта шуд. Сотсиалистон барои амалӣ кардани ин кор дӯконеро дар ин кӯча ба иҷора гирифта, тариқи нақб бомбро зери роҳ гузоштанд. Тибқи нақшаи сотсиалистон, агар бомб бо сабабе корношоям мегашт 4 тан инқилобиён мебоист бомбҳои дар даст доштаашонро мавриди истифода қарор медоданд. Агар император боз ҳам зинда мемонд, Желябов бо ханҷар мебоист ба ӯ ҳамла карда, корро тамом мекард. Аммо дар охири моҳи феврал яке аз сарварони сотсиалистон Андрей Желябин ба дасти полис афтод ва ин инқилобиёни дигарро водор кард, корро тезонанд. Роҳбарии амалиётро София ба зимма гирифт. 1.03.1881 император Александри 2 аз Қасри Зимистона берун омад ва бо чанд тан муҳофиз ҷониби Манеж ҳаракат намуд. Лек дар бозгашт ӯ ногаҳон масири ҳаракатро тағир дод ва тариқи канали Екатерина ба қаср бозгашт. Ин кори Александр нақшаи аввалаи сотсиалистонро барбод дод ва Перовская таъҷилан нақшаи навро кашид. Тибқи нақшаи нав 4 тан инқилобии бо бомб мусаллаҳ (Гриневитский, Рисаков, Емелянов, Михайлов) қад-қади канали Екатерина мавқеъ гирифтанд. Вақте император ва ҳамроҳонаш ба кӯчаи Екатерина расиданд, Перовская ба террористон ишораи рамзӣ намуд ва аввалин шуда, Рисаков бомби худро ба сӯи император партофт. Таркиши сахт ба вуқӯъ пайваст, аммо Александр ин бор низ ҳеҷ осеб надид. Аммо давоми ҳаводисро худи подшоҳ бесарусомон кард. Александр ба ҷои он, ки зуд савор шуда, роҳро ҷониби Қасри Зимистона идома диҳад, аз фойтун пиёда шуд, то террористро бо чашми худ бубинад. Вақте ӯ назди Рисаков омад, сотсиалист Гриневитский, ки миёни оммаи мардум паноҳ бурда буд, ногаҳон бомби 2-умро зери пои император партофт. Ин таркиш Александрро аз по афтонд. Худи Гриневитский низ сахт маҷрӯҳ шуда, баъди чанде дар беморхона ҷон дод. Александри маҷрӯҳ ба муҳофизонаш дастур дод: “Маро ба қаср баред. Мехоҳам он ҷо мурам”. Ӯро фавран ба Қасри Зимистона интиқол доданд ва баъди чанд соат подшоҳи “Озодкунанда” фавтид. Баъд аз марги ӯ полиси рус қариб ҳамаи иштирокчиёни суиқасдро қапид. 3.04.1881 қариб ҳамаи аъзои “Народная воля” Желябов, Перовская, Кибалчичев, Рисаков ва Михайлов ба қатл маҳкум шуданд. Аммо умеди сотсиалистон, ки мехостанд ба воситаи куштани подшоҳ асосҳои ҳукумати монархиро ба тазалзул дароранд, ҷомаи амал напӯшид. Баъд аз марги Александр дар кишвар ҳеҷ шӯриши мардумие иттифоқ науфтод, чун ақоиди сотсиалистон барои оммаи мардум нофаҳм ва бегона буд. Зиёиёни рус низ баъди ин теракт аз инқилобиёни ифротӣ канораҷӯӣ карданд ва “Народная воля” дигар дар ҷомеа тарафдор пайдо накард. Александри 3, ки ба ҷои падараш зимоми қудратро ба даст гирифт, пурра аз иқдоми лебералии падар даст кашид ва Русия барои солҳои тӯлонӣ ба гирдоби ҳукумати истибдодии мутлақ ғӯтид.

 

Меҳрубон Салимшоев, Муаррихи СССР

 

Чоршанбе, Март 16 2016

Аз М.Салимшоев: Яке аз дӯстони газетаи мардумии СССР, узви ихвон ал СССР Гулдаст Алибахшов бо телефони 93 544 55 40 бо мо тамос гирифт ва зимни ташаккур аз ҳамаи кормандони СССР дархост намуд, ки дар мавриди таърихи таъсисёбии Ҷумҳурии Шӯравии Тоҷикистон матлабе бинависем.

саҳ 30 аз 30

Китобҳо

Flag Counter