ХАБАРИ ДОҒ
Панҷшанбе, Апр 28 2016

9+1

23.04.1991 дар бӯстонсарои ҳукуматии Ново-Огарево аввалин нишасти намояндагони 9 Ҷумҳурии Иттиҳодӣ (РСФСР, РСС Украина, РСС Белорус, РСС Қазоқистон, РСС Узбекистон, РСС Тоҷикистон, РСС Қирғизистон, РСС Озарбойҷон ва РСС Туркманистон) ва марказ, ки ба ҳайси иштирокчии мустақили баҳс баромад мекард, ба вуқӯъ пайваст.

Чоршанбе, Апр 06 2016

Шароф Рашидов яке аз чеҳраҳои маъруфи сиёсии собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ба шумор меравад. Рашидови ӯзбек тавонист дар зинаи номенклатурии Ҳизби Коммунист дар қатори Ҳайдар Алиеви Озарбойҷон ва Эдуард Шеварднадзеи гурҷӣ ҷои намоёнеро ишғол кунад ва дар тӯли 20-у чанд сол яккаҳокими Республикаи Советии Сотсиалистии Ӯзбакистон ба ҳисоб мерафт.

Ҳамсинни инқилоб

 

Рашидов ҳамсинни Инқилоби октябрӣ буда, 6.11.1917 дар шаҳри Ҷиззахи Ӯзбекистон ба дунё омад. Он рӯзҳо ин шаҳри қадима ҳамагӣ чанд ҳазор аҳолӣ дошт ва 1 шаҳраки начандон калон маҳсуб меёфт. Роҳбари ояндаи Ӯзбакистон дар оилаи деҳқони камбағал ба дунё омад ва агар баъди 1 рӯзи таваллудаш, дар Петрогради Русия болшевикон қудратро соҳиб намешуданд қисмати ин тифли навзод шояд монанди падараш мебуд. Чун дар низоми пештара камбағалзодагон ҳеҷ гоҳ имкони ба сари қудрати 1 кишвар расиданро пайдо намекарданд. Рашидов соли 1924 ба мактаби ибтидоӣ рафт ва ба андешаи ҳамсабақонаш аз донишу заковати волое бархурдор буд. Дар авохири солҳои 1920 модараш даргузашт ва маҳз ин воқеаи ғамангез дар тақдири ояндаи ӯ аҳамияте вежа пайдо кард. Падари ӯ ба танҳоӣ аз ӯҳдаи нигоҳубини ҳамаи фарзандонаш намебаромад ва Шарофи навҷавонро бобову бибии модариаш ба назди худ бурданд. Дар оилаи нав писараки боҳуш зери нигоҳубини тағояш Ҳомид Азимов қарор гирифт. Азимов он шабу рӯз чун нависандаи ҷавони болаёқат аллакай дар РСС Ӯзбакистон аз маъруфияти хос бархурдор буд ва бо тахаллуси Ҳомид Олимҷон ашъори зиёдеро ба нашр дароварда буд. Шарофи ҷавон баъди хатми мактаби ибтидоӣ дар соли 1931 бо тавсияи тағояш ба техникуми омӯзгории Ҷиззах ҳуҷҷат месупорад. Баъди хатми техникум чанд муддат дар мактаби ибтидоии Ҷиззах ба ҳайси муаллим фаъолият намуд ва соли 1937 ба кори журналистӣ мегузарад.

Аз журналист то политрук

Дар авохири даҳаи 30 Ӯзбакистонро низ «инқилоби кадрии» сталинӣ песид. Дар натиҷаи «инқилоб аз боло» самарқандиҳо, ки аз замони таъсиси Узбакистони шӯравӣ зимоми қудратро дар ҷумҳурӣ дар даст доштанд, курсиро аз даст доданд ва муллои гурҷӣ дар Ӯзбекистони шӯравӣ «фарғонагиҳоро» бо сарварии Усмон Юсупов сари мансаб овард. Албатта ин аввалин тозакунии сафҳои ҳизбӣ дар РСС Узбакистон набуд. Бори аввал ин иттифоқ дар аввали даҳаи 30 ба вуқӯъ пайваст. Он замон ҳизби коммунисти ӯзбек 40.000 нафар аъзои худро аз даст дод. Бори 2-ум низ сафҳои ҳизбӣ ба маротиб коста шуданд. Мебоист фавран сафҳои ҳизбиро пур кард ва аз соли 1938 раванди сафарбаркунии коммунистони нав ба ҳизб оғоз шуд. Бештари коммунистони навро ҷавонон ташкил мекарданд. Бо амри тақдир Шароф низ дар сафи ҷавонкоммунистони нав қарор гирифт. Он шабу рӯз ӯ ҳамагӣ 20 сол дошт. Соли 1937 ӯро ба ҳайси котиби масъули рӯзномаи «Ленин йӯли» (Роҳи Ленинӣ) ба Самарқанд мефиристанд. Рашидов соли 1939 ба сафи Ҳизби коммунист шомил ва баъди чанде муҳаррири «Ленин йӯли» таъин шуд, аммо ҷанг ба фаъолияти журналистии ӯ нуқта гузошт. Охирин амалиёте, ки Рашидов дар арафаи ҷанг ба ҳайси журналист дар он ширкат варзид, кандани гӯри Амир Темур дар Самарқанд буд. Ба андешаи бархе маҳз кандани гӯри Темури ланг сабаби сар задани ҷанг шуд. Августи соли 1941 ӯро ба сафи Артиши Сурх даъват ва ба омӯзишгоҳи ҳарбии воқеъ дар ш.Фрунзе (ҳоло ш.Бишкек) роҳӣ карданд. Вазъият дар фронт он шабу рӯз бисёр муташанниҷ буд ва курсантони омӯзишгоҳ баъди омӯзиши кӯтоҳ ба фронт фиристода шуданд. Вай дар фронти Калинини Маскав ба ҳайси политрук фаъолият мекард, аммо бархе аз муаррихин «политрук» будани ӯро саҳеҳ намедонанд. Умуман, давраи ҷангӣ яке аз пӯшидатарин саҳифаҳои зиндагии Рашидов аст. Аз ин давра ҳамин қадар аён аст, ки дар аввалҳои соли 1942 маҷрӯҳ мешавад ва ӯро баъди чанде комилан аз хизмати ҳарбӣ озод мекунанд. Ӯ ба Узбакистон бозгашта, ба ҳайси директори мактаб фаъолияти кориро идома медиҳад. Танҳо 1 сол дар ин вазифа кор кард ва баъд таҷрибаи журналистиашро ба назар гирифта, ӯро ба кори пештарааш муҳаррири рӯзномаи вилоятии «Ленин йӯли» баргардонданд. Рашидов дар муҳаррирӣ низ аз худ қобилияти хуби роҳбарикунандаро ба намоиш гузошт ва соли 1944 ӯро ба кори ҳизбӣ мегузаронанд.

Раиси нависандагон

Он шабу рӯз дар ниҳодҳои ҳизбии кишвар кадрҳои корӣ намерасиданд, аз ин рӯ, ашхосе чун Рашидов (кадри ҷавон ва дорои таҷрибаи ҷангӣ) барои ҲК мисли ҳаво зарур буданд. Ӯро котиби кумитаи вилоятии ВКП (б)-и Самарқанд таъин карда, масъулияти интихоби кадрҳоро ба зиммаш мегузоранд. Ӯ дар ин ҷода низ муваффақ буда, тез тез ба гӯшаву канорҳои гуногуни Узбакистон сафар мекард ва дар ҳама сохтмонҳои бузурги ҷумҳурӣ ширкат варзид. Ин фаъолияти густардаи Рашидов аз нигоҳи ҳамшаҳриҳояш клани «самарқандиҳо», ки дар ниҳодҳои болоии ҳизбӣ дар Тошканд фаъолият мекарданд, пӯшида намонд ва онҳо ҳама кӯшиши худро ба харҷ доданд, то ҳамшаҳриашонро ба пойтахт кашида биёранд. Дар натиҷа соли 1947 Рашидов ба Тошканд омад ва муҳаррири масъули рӯзномаи ҷумҳуриявии «Қизил Узбекистон» (Ӯзбекистони сурх) таъин карда шуд. Худи ҳамон сол ӯ ғоибона ба Мактаби олии ҳизбии КМ ВКП(б) дохил мешавад. Вай дар қатори журналистӣ ба китобнигорӣ ва шеъргӯӣ низ мароқ зоҳир мекард. Бояд иқрор шуд, ки аз Рашидов нависандаи хуб набаромад. Чанд китоби ӯро барои гирифтани ҷоизаи Ленинӣ дар соҳаи адабиёт пешниҳод карданд, аммо ҳар бор дар Иттиҳоди нависандагони Ӯзбекистон аз ин фикр даст кашида, касе намехост хандахариши мардум шавад. Бо ин вуҷуд, июлмоҳи соли 1949 Рашидов раиси Иттиҳоди нависандагон таъин мешавад. Ин кор бо дахли бевоситаи Маскав ва шахсан раиси Иттифоқи нависандагони СССР-Александр Фадеев амалӣ шуд. Ӯ дар ин мансаб низ танҳо 1 сол фаъолият намуд, аммо барои худ таҷрибаи бебаҳоеро кашф кард, ки баъдан таҷрибаро ба ҳар 1 масъули «ҷумҳурии офтобии худ» гӯшзад мекард: «Бояд ҳамеша бо рафиқони москвагӣ дӯстии сахт дошт».

Президент

Бояд гуфт, ки Рашидов ба роҳбари аввали РССУ Усмон Юсупови фарғонагӣ низ писанд омада буд. Маҳз бо дастгирии бевоситаи Юсупов дигаргунии навбатӣ дар рушди карераи ӯ ба вуқӯъ пайваст. Апрели соли 1950 дар Пленуми КМ ҲК Узбакистон Юсупов пешниҳод намуд, ки Рашидовро аъзои Бюрои КМ ва Раиси Раёсати Шӯрои Олии РСС Узбакистон таъин кунанд. Ин вазифа дар зинаи номенклатурии СССР маънии президентро дошт. Ин ҳама аз он гувоҳӣ медод, ки дар Узбекистони шӯравӣ «фарғонагиҳо» ҳоло ҳам ҳокимияти олии сиёсиро дар даст дошта, танҳо мансабҳои дуюмдараҷаро ба намояндагони манотиқи дигар вогузор мекарданд. Вазифаи Раиси Раёсати Шӯрои Олӣ ё ба таъбире «президент» дар СССР аз вазоифи дуюмдараҷа маҳсуб меёфт ва дорандаи он, танҳо ба қонунҳо имзо мегузошт, ҳайати вакилони хориҷиро истиқбол мекард ва ғ. Умуман, «фарғонагиҳо» ва «тошкандиҳо» 20 сол зимоми қудратро дар РСС Узбакистон зери султаи худ дошта буданд. Чун вилоятҳои Тошканду Фарғона яке аз пешрафтатарин вилоятҳои Узбакистон ба шумор мерафтанд. Лек дар миёнаи солҳои 1950 ба андешаи Маскав намояндагони ин вилоятҳо лимити бовариро аз даст дода, дар сиёсати миллӣ низ ба хатоиҳои сахт роҳ доданд. Дар Максав якбора огоҳ шуданд, ки масалан, Фарғона исломитарин вилояти Узбакистон ба шумор меравад. Ин ҳама ба нафъи намояндагони клани «самарқандӣ», ки Шароф низ яке аз чеҳраҳои намоёни ин клан маҳсуб меёфт, кор кард. 

Бобоев Зокирҷон, таърихшинос, н.Ҳисор



 

Чоршанбе, Апр 06 2016

Таваллуди фашист

Чи тавре маълум аст, фашизм бо номи Адолф Гитлер дар дунё машҳур шуд ва солҳои 1930-40 дунёро ба ларза даровард. Аммо аввалин созмон ба ҳизби фашистӣ аз ҷониби Бенито Муссолинӣ дар Италия ташкил шудааст. Аз ин рӯ, Муссолиниро падар ва Италияро ватани фашизм меноманд.

Бенито Амилкаре Андреа Муссолинӣ 29.07.1883 дар вилояти Форлӣ (Италия) таваллуд шудааст. Падараш Александро Муссолинӣ яке аз оҳангарони машҳури вилоят буд. Ӯ писарашро бо мақсади лидери сиёсӣ шуданаш ба номи либерали машҳури мексикоӣ Бенито Хуарес Бенито ном мегузорад. Давраи кӯдакии Муссолинӣ бештар ба ҷангу хархашаҳои кӯчагӣ гузаштааст.

Ӯ ҳамеша мекӯшид, то дар маркази диққати ҳамсабақонаш бошад. Фармонбардориро бад медид ва доим ба таври худ фармон медод. Боре ӯ бо ҳамроҳии рафиқонаш сангар сохта, чанд нафар муаллимони мактаберо, ки дар он таҳсил мекард, гаравгон мегирад. Ин хислатҳояш боис гардиданд, ки ӯро аз мактаб пеш карданӣ шуданд. Ногуфта намонад, ки Муссолинӣ дар омӯзиши забонҳои хориҷӣ, мантиқ, суханварӣ, мусиқанавозӣ майли беандоза дошт. Маҳз ҳамин қобилиятҳои ӯро ба назар гирифта, сарвари мактаб аз нияташ бармегардад. Касби падарашро хуб омӯхта буд, аммо модараш муаллима Роза Малтонӣ писарашро ба ин касб тарғиб мекард. Муаллимӣ касби дилхоҳи Муссолинӣ набуд. Ҳамин буд, ки пас аз гирифтани номаи камол ӯ муддати 1 сол муаллими синфҳои ибтидоӣ шуда кор карду баъдан тарки касб намуд.

Муссолинӣ-лидери хурдакак

Ибтидои асри 20 авзои сиёсию иқтисодии давлати Олмон ба гирдоби бӯҳрон печид. Аҳолӣ баҳри дарёфти қути лоямут ба дигар кишварҳои Аврупо муҳоҷир мешуданд. Соли 1902 Муссолинӣ чун дигар ҳамватанонаш ҳамчун мардикор ба Шветсария сафар кард. Дар ин ҷо ӯ ба корҳои гуногун, ба мисли деворрезӣ, хиштчинӣ, муздурӣ, пешхизматӣ машғул ва соҳиби маблағ мешуд. Пули ёфтааш басанда набуд, аз ин лиҳоз бештар шабҳоро дар истгоҳҳову хилватгоҳҳои шаҳр рӯз мекард. Дар сар ақидаҳои бисёр бузург дошт ва доим дар ҷустуҷӯи ҳамақидаҳояш буд. Шабҳо бисёр гаштугузор мекард ва худро бекор бад ҳис мекард. Бо нутқҳои далеронаву ҷасуронаи худ байни муҳоҷирон ном бароварда буд. Пулис вайро чандин маротиба бадарға намуд, аммо ӯ бо роҳҳои гуногун  ва найрангҳои зиёд ба ҷои худ бармегашт. Соли 1907 полис ӯро ба муддати 5 моҳ зиндонӣ кард. Муссолинӣ дар зиндон бо лақаби «Пиколо Муссолинӣ» («Лидери хурдакак») ном баровард. Муссалинӣ аз соли 1990 таҳти таъсири падараш ба ғояҳои марксизм шинос шуда буд. Дар зиндон ба мутолиаи асарҳои К.Маркс, Ф.Энгелс, Каутский машғул шуд. Дар байни асарҳои хондааш консепсияи Фридрих Нитше дар ӯ инқилоби фикрӣ ба вуҷуд овард».

Муссолинӣ ва «Пополо д,Италия»

Моҳи ноябри соли 1907 Муссолинӣ ба Италия баргашта, узви ҳизби сотсиалистӣ ва бо сабаби ташвиқи иштироки Италия дар Ҷанги якуми ҷаҳон соли 1914 аз ҳизб ронда мешавад. Пас аз хориҷ шудан ӯ соли 1915 аз 150 гурӯҳ  иттифоқ ташкил мекунад, ки он то 10.000 аъзо дошт. Аз ин вақт Муссолинӣ тарки ақидаҳои сотсиалистӣ карда, ба тарғиби идеяҳои миллатчигӣ мепардозад. Барои ба мақсади ниҳоии худ расидан (қудрати асосиро ба даст гирифтан) ӯ 23.03.1919 созмони ҷангиеро бо номи Фишио ди комбаттименто» (Иттифоқи мубориза) ташкил мекунад. Истилоҳи фашизм низ ҳамин ҷо пайдо мешавад. (Сарбозони империяи Рим 1 навъи силоҳи ҷангӣ доштанд, ки ба табару қамчин монанд буд. Даста ва бандинаи ин навъи силоҳро фишо меномиданд, ки рамзи бозувони пурқувват ва мустаҳкамро дорад). Яъне, аъзои ин созмони нав ташкилёфта худро фашистон меномиданд. Солҳои 1920 дар Олмон рақобати аҳзоби сиёсӣ тезу тунд шуд. Соли 1921 аз ҳисоби қаноти чапи ҳизби сотсиалистии Италия ҳизби коммунисти ташкил шуд.

Муссолинӣ дар рӯзномаи созмон «Пополо д,Италия» ғояҳои миллатпарастӣ ва бегонабадбиниро паҳн менамуд. Ақидаҳои коммунистиро пайгири ва таъқиб менамуд. Коммунистони Италия А.Грамши ва П.Толяти аз душманони сарсахти Муссолинӣ буданд. Моҳи ноябри соли 1921 ӯ низ аз ҳукуматдорон иҷозатнома дар бораи таъсиси ҳизби фашистӣ талаб кард, аммо ҷавоби рад гирифт. Баъди ин ӯ ва пайравонаш даст ба террори намояндагони ҳизбҳои бегона, аз ҷумла коммунистӣ заданд. Чопхона ва рӯзномаҳои онҳоро оташ мезаданд. Чи тавре ки сафири Иттиҳоди Шӯравӣ дар Италия Воровский навишта буд, «… дастаҳои фашистӣ дар тамоми Италия бетартибиҳо карда, манзилу макони пешвоёни ҳизби коммунистиро тороҷ мекарданд».

Монблан ба номи Муссолинӣ

Зери шиори  «Италияи тавоно, шукуфон, бузургу озод» Муссолинӣ тирамоҳи соли 1922 баҳри ба даст овардани ҳокимият дар шаҳри Рим намоиши 40.000 нафар ташкил кард. Дар натиҷа шоҳи Италия Виктор Имманиул маҷбур шуд, ки мансаби нахуст вазириро ба Муссолинӣ диҳад. Дар вақти гирифтани вазифа 306 вакили парлумон баҷонибдорӣ ва 102 нафар вакил муқобил овоз доданд. Ин рақам исботи он аст, ки аксарияти аҳолӣ тарафдори Муссолинӣ мебошанд. Муссолинӣ акнун ҳамчун нахуствазир ба ободии мамлакат шурӯъ кард. Ҳазорҳо километр роҳу хатҳои алоқа,ҷӯйҳо, мактабу хонаҳои фарҳангӣ сохта ба истифода дод. Оилаҳои серфарзандро ҳаматарафа дастгирӣ мекард. Барои тавлиди 1 фарзанди итолиёӣ модарро ҳавасманд мегардонд. Ба муҷаррадону бефарзандон ҷарима мебаст. Гурӯҳҳои моҷароҷӯй ва терроргаронро саркӯб намуд. Сафҳои фашистонро аз одамони шубҳанок тоза намуда, соли 1926 диктатураи фашистиро барқарор кард. Аз ҳамин сол сар карда, ба ҷони Муссолинӣ якчанд маротиба сӯиқасдҳо мешавад. Аз ин лиҳоз ӯ қонуни махсусе қабул намуд, ки тибқи он ба ғайр аз ҳизби фашистӣ ҳамаи дигар ҳизбҳо барҳам дода мешуданд. Ҳамин тариқ, ҳокимияти Муссолинӣ пурзӯр шуда, давоми солҳои 30 парастиши Муссолинӣ авҷ гирифт. Ба ифтихори ӯ суруду достонҳо эҷод намуда, пайкара ва нимпайкараҳои ӯро дар кӯчаҳои шаҳрҳо месохтанд. Ҳатто Папаи Рим Пийи XI Муссолиниро «… шахси аз ҷониби худо ба Италия фиристода шуда» эълон кард. Ба шарофати ӯ қуллаи кӯҳи Монблан номи Муссолиниро гирифт.

Империяи Муссолинӣ

Соли 1932 Муссолинӣ китоби худро бо номи «Докторинаи фашизм» аз чоп баровард, ки дар ин китоб итолиёвиҳоро нажоди олӣ ҳисобида, онҳоро баҳри ташкили империяи Италия даъват кардааст. Дар ҳақиқат, ин даъватҳои ӯ бенатиҷа намонд ва 9.05.1936 Муссолини Италияро Империя эълон кард. Таҳти роҳбарии ӯ қӯшунҳои Италия солҳои 1935-1936 ба Ҳабашистон, соли 1939 ба Албания ҷанг эълон намуда инчунин, бо ҳамроҳии Олмон дар интервенсияи зидди Испания солҳои 1936-1939 иштирок кард. Бо ҳамин минвол, Италия бо сарварии Муссолинӣ ба Ҷанги дуюми ҷаҳон дохил шуд. Моҳи октябри соли 1940 Италия ба Юнон, апрели соли 1941 ба Югославия ва 22.06.1941 бо СССР ҷанг эълон намуд. Дар рафти ҷанг Италия мувафақият ба даст оварда натавонист. Соли 1943 аз вазъи ноустувори фашистон истифода бурда, қӯшунҳои Англия ва ИМА Римро тасарруф карда, ҳокимияти Муссолинро сарнагун сохтанд. Пулиси Италия ӯро дар меҳмонхонаи «Кампо Императоре» маҳкам кард. Баъди чанд муддат ҷосусони Гитлер ҷои ӯро дарёфт намуданд. Отто Скорсони аз Гитлер супориши озод кардани Муссолиниро гирифта буд. Бинобар ин ӯ бо ниқоби бегона ба он ҷо ворид шуда, Муссолиниро ба воситаи ҳавопаймои сабуки якматора ба шаҳри Мюнхен овард. Дар ин вақт шимоли Италияро Гитлер забт карда гирифта буд.

Муссолинӣ ва Гитлер

Муссолинӣ аз ҷониби Гитлер роҳбарии Италияи шимолиро ба ӯҳда гирифт. Аммо ин дер напоид, чунки ӯ намехост тобеъ бошад. Аз сиёсат ва ҳокимият бисёр дилмонда ва рӯҳ шикаста шуда буд. Соли 1945 баъди ниҳоят бад шудани вазъи Олмони фашистӣ Муссолинӣ роҳи гурезро пеш гирифт, вале ӯро 27 апрел дар байни сарҳади Италияву Шветсария дастгир намуданд. 28 апрели ҳамон сол Муссолиниро бо ҳамроҳии занаш Клара Петачч, ки аз худаш 30 сол хурд буд, дар шаҳри Донго паррониданд. Дар асл гуноҳи завҷаашро авф карданд, аммо ҳангоми паррондани ӯ бо синааш шавҳарашро ҳимоя кард, ки боиси марги ҳар 2 гардид. Ҷасади онҳоро ба шаҳри Милан бурда, дар майдони Пясса-де-Ларето аз пойҳояшон овезон карданд. Ин замон Муссолинӣ 62 сол дошт. Тавре ки дидем Бенито Амилкаре Андреа Муссолинӣ ба мақсадҳои асосии худ расид. Яъне, ӯ тавонист қудрати асосиро дар Италия ба даст орад ва яке аз пешвоёни асосии Ҷанги дуюми ҷаҳон гардад. Аммо бояд таъкид сохт ки ҳокимияте ки бо зӯри силоҳ ташкил мешавад онро ояндаи фоҷиабор интизор аст.

Давлатшоҳ Маҳмудов, омӯзгори таърихи ДДОТ, ба номи С.Айнӣ



Чоршанбе, Апр 06 2016

Шӯриши Кронштадт, ё баромади мусаллаҳонаи гарнизони Кронштадт ва ҳайатҳои 1 қатор киштиҳои флоти Балтик, ки аз 1 то 18.03.1921 идома дошт, яке аз хунинтарин воқеаҳои авохири ҷанги шаҳрвандӣ дар Русия ба шумор меравад.

Чоршанбе, Март 16 2016

Аз Меҳрубон Салимшоев: Узви Ихвон-ал-СССР Наврузи Одинамаҳмад, сокини ш.Турсунзода бо телефони 901 36 20 98 бо камина тамос гирифт ва гуфт, ки “ман кӯшиш мекунам, тамоми шумораҳои рӯзномаи шуморо дастрас намуда, мутолиа кунам. Хусусан, матолиби таърихии газета бароям писанд аст. Ман ба ҳамаи кормандони газетаи мардумии СССР саломи худро мерасонам ва хоҳонам, ки қаламашон доим ҳамингуна тезу бурро ва равон бошад...”.

Қафқоз, хусусан навоҳии шимолии он барои Русия ҳамеша 1 нуқтаи доғ ба шумор мерафт. Русҳо барои ишғоли Қафқози Шимолӣ заҳмати зиёд кашиданд. Муқовимати мардуми бумии Доғистон ва Чеченистон бо сарварии Шомили доғистонӣ солҳои зиёд идома дошт ва русҳо дар ин ҷанг талафоти аз ҳама сангин доданд. Чечену ингушҳоро бошад муллои гурҷӣ-Сталин ба Қазоқистон депорт ва заминҳояшонро миёни ҳамсоягонаш тақсим намуд. Ин қавм танҳо баъди мурдани Сталин дар замони Хрушев иҷозаи баргаштан ба ватани бобоиро пайдо кард. Пошхурии Иттиҳод ва насими истиқлол шояд ба чеченҳо бештар аз дигарон таъсир расонида буд. Ҳаводиси сиёсӣ дар ин ҷумҳурии кӯчак бо суръат ба вуқуъ мепайвастанд. Чеченҳо дар 1 муддати кӯтоҳ дар Эстония генерали чечен Ҷавҳар Дудаевро ёфтанд ва чанде баъд ӯ аввалин президенти Ичкерияи мустақил интихоб шуд. Истиқлоли Чеченистон ва баромадани он аз ҳайати Русия метавонист раванди манфиеро дар кулли манотиқи Қафқози Шимолӣ эҷод кунад. Борис Николаевич Елтсин қарор дод, ки бо роҳи зӯрӣ Ичкерияи мустақилро ба ҳайати Русия баргардонад.

Хонигарии ваҳҳобӣ

Аммо ҷанги аввали чечен барои русҳо ба нокомӣ анҷомид. Чеченҳо тавонистанд, ки бо муқовимати шадид русҳоро водор ба сулҳ кунанд. Русҳо дар ҷанги 1-ум наздик ба 6000 сарбозро аз даст доданд, 1200 сарбози дигар бе ному нишон шуд. Талафоти чеченҳо бошад 2-3 ҳазор куштаро ташкил медод. Аҳолии осоишта аз ҳама зарари бештар дид. Дар рафти ҷанг беш аз 80.000 аҳолии осоишта кушта шуда, 240 ҳазори дигар ҷароҳат бардоштанд. Билохира, ҷанг расман бо имзои созишномаи Хасавюрт ба поён расид ва чеченҳо ба орзӯи деринаашон- Истиқлолият расиданд. Аммо ҳаводиси баъди ба хубӣ собит кард, ки орзӯҳо на ҳамеша ба фоидаи коранд. Ислом дар муборизаи чеченҳо нақши калидӣ дошт ва баъди ғалабаашон боз ҳам ҷойгоҳашро мустаҳкамтар намуд. Аммо мутаассифона, исломе, ки ба Чеченистон омад, исломи маҳз ваҳҳобӣ буд. Ҳазорон Хаттобу Абу Муслим... ба ин кишвари кӯчак “таваллуд” шуданд ва соли 1996 дар асл дар Ичкерияи мустақил 1 навъ хонигарии ваҳҳобӣ бунёд ёфт, ки таърихаш имрӯз бар ҳама равшан аст. Ҷиноят ва беадолатӣ дар ин хонигарии ваҳҳобӣ чизи муқаррарӣ буданд. Баъзе аз муаррихини қайд мекунанд, ки чеченҳо бори аввал дар таърихи худ ба дуздидану баъдан ба пул фурӯхтани ҳаммиллатони худ, маҳз дар ин хонигарии ваҳҳобӣ оғоз намуданд. Нақши асосиро дар барканории ин хонигарӣ ҳам боз ваҳҳобиҳо бозиданд. Ин бор ваҳҳобиҳои Доғистон.

Дар аввали тобистони соли 1999 ваҳҳобиҳои доғистонӣ дар ноҳияи Цумадии Доғистон ҳокимияти шариатиро эълон ва мардумро ба ҷиҳод алайҳи русҳо даъват карданд. Вақте русҳо зидди ваҳҳобиҳо нерӯи низомӣ равона карданд, онҳо аз ҳаммаслакони чечении худ ёрӣ хостанд. Он шабу рӯз дахолат дар умури Доғистон 100% бар зиёни Ичкерияи мустақил буд. Дар Грозний инро ба хубӣ мефаҳмиданд. Президенти Ичкерия Аслан Масхадов зидди фиристодани нерӯ ба Доғистон баромад. Ба диди ӯ русҳо барои оғози ҷанги нав танҳо дар интизори 1 баҳонаанд ва рафтан ба Доғистон маънои оғози ин ҷангро дорад. Аммо ваҳҳобиҳо, ки Хаттоб ва яке аз машҳуртарин қумандонҳои чечен Шамил Басаев аз он намояндагӣ мекарданд, ба ҳарфи сарвари кишвар эътино накарданд. Шаби 7 август дастаҳои Хаттоб ва Басаев марзи Доғистонро убур намуда, вориди ин ҷумҳурӣ гардиданд. Русҳо дар якҷоягӣ бо милисаҳои доғистонӣ билохира дар авохири моҳи сентябр тавонистанд дастаҳои ваҳҳобиҳоро водор ба ақибнишинӣ кунанд ва чеченҳо ба ватан баргаштанд.

Юриши дуввум ба Қафқоз

Ин амалкарди чеченҳо барои роҳбарияти нави русӣ бо сарварии иҷрокунандаи вазифаи президент Владимир Путин, ки ташнаи интиқом буданд, баҳонаи хубе шуд. Русҳо дарҳол қад-қади сарҳадоти Чеченистон зонаҳои бехатарӣ таъсис дода, теъдоди нерӯҳояшонро дар оғози моҳи октябр ба 100.000 сарбоз расониданд. Ҷанги аввал барои русҳо таҷрибаи хубе шуд. Русҳо ин бор барои ишғоли Ичкерия 3 гурӯҳи низомӣ таъсис доданд. Гурӯҳи “Ғарбӣ” бо сарварии генерал майор В.Шаманов, гурӯҳи “Шимолӣ” бо сарварии генерал-лейтенант В.Булгаков ва гурӯҳи “Шарқӣ” бо сарварии генерал-лейтенант Г.Трошев. Ин 3 гурӯҳ дар оғози моҳи октябри соли 1999 аз 3 самт ба Ичкерияи мустақил ворид шуданд. Давраи аввали амалиёт барои русҳо бо муваффақият анҷом ёфт. Навоҳии ҳамвори Чеченистон таҳти тасарруф дароварда шуданд ва русҳо дар нимаи аввали моҳи декабр пойтахти Ичкерия шаҳри Грознийро иҳота карданд. Дар баробари ин нерӯҳои рус роҳи мошингарди Итум Қала-Шатилӣ, ки Ичкерияро бо Гурҷистон мепайваст, таҳти контрол гирифтанд ва ҷангиён дигар наметавонистанд аз Гурҷистон ниёзҳои худро таъмин кунанд. Ҷангиёни чечен ба кӯҳҳо ақиб нишастанд, аммо якчанд қумандони саҳроӣ, ки Хаттобу Басаев низ дар миёни онҳо қарор доштанд, дар пойтахти Ичкерия мавқеъ гирифта, қарор доданд то охир дар Грозний муқовимат кунанд. Грозний аз нигоҳи сиёсӣ низ барои тарафайн бениҳоят муҳим буд. Ҷангиёни чечен иддао мекарданд, ки пойтахти Ичкерияи мустақил ҳеҷ гоҳ аз ҷониби русҳо тасхир намегардад. Русҳо низ дар ҷанги аввал аз ҳама шикасти нангинро дар ин шаҳр хӯрда буданд ва барояшон тасхири дубораи он аҳамияти хос дошт. Инчунин қумандонҳои зиёди чечен мисли Басаев, Руслан Гелаев, Турпал-али Атгиреев, Хункар Исрофилов, Аҳмад Загаев, Арби Бараев ва қисмати зиёди ваҳҳобиҳои Хаттоб дар Грозний қарор доштанд ва русҳо мехостанд ҳамаи онҳоро дар ин шаҳр нобуд кунанд. Аз нигоҳи тактикӣ низ гирифтани Грозний амри зарурӣ ба ҳисоб мерафт. Русҳо, ки ба қисмати кӯҳистонии Чеченистон баромада буданд, наметавонистанд дар ақибгоҳи худ қалъаи мустаҳкамеро бо чандин ҳазор ҷангии то дандон мусаллаҳу пуртаҷриба дошта бошанд.

Шикори гургон

Ҷангҳо барои Грозний 17.01.2000 оғоз шуданд, лек ин бор русҳо тактикаи қаблии худро дигар карданд ва нерӯҳои зиреҳпӯш вориди шаҳр нашуданд. Русҳо ин дафъа бештар аз тӯпхонаҳо ва нерӯи ҳавоӣ истифода мекарданд. Бо вуҷуди ин ҷангҳо дар шаҳр шиддати бештар мегирифтанд ва ҷангиён ҳар хонаро то вуҷуд доштани имконият дифоъ мекарданд. Аммо танқисӣ аз лиҳози лавозимоти ҷангӣ, хӯрока ва доруворӣ рӯз ба рӯз аз худ бештар дарак медод ва Басаеву Хаттоб ба хулосае омаданд, ки бояд ба ҳар васила шаҳрро тарк кунанд. Русҳо 23 январ нерӯҳои асосии полки таъиноти махсуси Гелаев “Борз”-ро торумор намуданд ва дигар дастаҳои ҷангиён низ талафоти сангин медоданд. Аввалин шуда Бараев даст ба иқдом зад ва тавонист ҳалқаи муҳосираи русҳоро рахна кунад. Ин иқдоми Бараев дигар қумандонҳоро умедвор мекард, ки нақшаашон ҷомаи амал мепӯшад. Рӯзи амалиёт 30 январ таъин карда шуд. Ҷангиён қарор доданд маҳз дар самти гузаштаи Бараев иқдом кунанд. Аммо фармондеҳи гурӯҳи “Ғарбӣ” нерӯҳои рус генерал Шаманов бар ин аст, ки роҳи баромади чеченҳо аз муҳосираи Грозний амалиёти пешакӣ тарроҳишудаи нерӯҳои федералист. Шаманов мегӯяд, ки онҳо пешакӣ медонистанд чеченҳо кай ва дар кадом самт ҳаракат хоҳанд кард. Ӯ мегӯяд яке аз афсарони рус муваззаф шуд бо чеченҳо ба алоқа баромада, ба онҳо дар ивази 100.000 доллари амрикоӣ роҳи баромади бехатарро таъмин кунад. Ба андешаи ӯ чеченҳо ба ин афсар бовар карданд ва дар натиҷа ба доми пешакӣ гузошта афтиданд. Шаманов мегӯяд, амалиёт “Шикори гургон” ном гирифт ва нақши асосиро дар рафти ҷанги 2-ум ифшо кард. Дар натиҷаи амалиёт ҷангиёни чечен беш аз 300 тан кушта дода, 130 ҷангии дигар асир гирифта шуд. Қумандонҳо Леча Дудаев, Ханкар Исрофилов кушта ва Басаев бошад аз пояш захмӣ шуд. Басаеви маҷрӯҳро дар ҳаёти 1 боғ собиқ вазири тандурустии Ичкерия Ҳамбиев ҷарроҳӣ намуд. Аммо чеченҳо мегӯянд, ҳангоми баромадан аз Грозний ҳамаги 30 ҷангӣ ба ҳалокат расидаанд. Бо вуҷуди ин нерӯҳои рус натавонистанд ҷанбаи асосии амалиётро ба иҷро расонанд. Қисмати асосии нерӯҳои ин “хонигарии ваҳҳобӣ” тавонистанд аз Грозний берун оянд ва қумандонҳои асосӣ низ ҷон ба саломат бурданд. Ин қумандонҳо ва ҷангиён баъдан дарди сари зиёд барои русҳо дуруст карданд ва ҷангро ба дарозо кашонданд.

Меҳрубон Салимшоев, Муаррихи СССР

 

Чоршанбе, Март 16 2016

Аз М.Салимшоев: Яке аз мухлисони доимии газетаи мардумии СССР Ёқуби Бахтиёр бо телефони 92 817 68 79 бо ман дар тамос шуд ва гуфт: "Камина ҳамаи матолиби газетаи СССРро мехонам ва саҳифаи таърихиатон бароям бисёр писанд аст. Ман худ муаллими таърихам ва гоҳе ҳангоми дарс аз СССР истифода мекунам. Хоҳиши ман ин аст, ки навиштаҳои таърихиатонро бештар кунед ва аз таърихи давраи шӯравии кишварамон низ нависед. Ба ҳамаи кормандони газетаи СССР орзӯи тандурустӣ дорам."

1.03.1881 дар яке аз кӯчаҳои Петербург инқилобиёни сотсиалисти рус, ки дар ҳизби “Народная воля” (Иродаи халқ) гирд омада буданд, император Александри 2-ро ба қатл расонданд. Бо амри тақдир инқилобиёни аввалин подшоҳеро куштанд, ки миёни оммаи мардум бо лақаби “Озодкунанда” маъруф буд. Маҳз ӯ бо фармони махсуси худ чанде қабл (соли 1861) ба деҳқонони рус озодӣ дода буд.

Сотсиализми русӣ

Афкори сотсиалистӣ ҷомеаи русро дар солҳои 70-и асри 19 фаро гирифт. Ногуфта намонад, ки низоми истибдодии рус он замон аз тамоми Аврупо фарқ мекард. Урупо баъд аз инқилоби Фаронса, қариб куллан низоми ҳукуматдории худро дигар кард, аммо русҳо ҳеҷ тан намедоданд. Дар ин импературии азим 1 иддаи бисёр кам, 1 иддаи бисёр зиёдро мисли ғулом истифода мекарданд ва ҳеҷ ҳуқуқи сиёсӣ барояш қоил намешуданд. Русия 1 кишвари деҳқонӣ ба шумор мерафт ва сотсиалистони аввалӣ низ маҳз деҳқононро оммаи пешбарандаи инқилоби оянда медонистанд. Бо вуҷуди ин дар миёни сотсиалистон ҳамоҳангӣ набуд ва онҳо ақоиди мухталифе дар бобати расидан ба инқилобро доштанд. Солҳои 1870 инқилобиёни сотсиалисти рус ба 3 даста ҷудо шуданд. Дастаи 1-ро анархистон ташкил доданд. Намояндаи асосии анархистон Михаил Бакунин буд. Инҳо ақида доштанд ҳар навъ давлатдорӣ бар зиёни ҷомеаи сотсиалистист ва кишвари ояндаи сотсиалистиро бе давлат медиданд. Дастаи 2-ум “таблиғотчиён” ном гирифтанд. Аз инҳо П.Л.Лавров намояндагӣ мекард. Ӯ инқилобро дар деҳот мепазируфт, аммо ақида дошт, деҳқонон ҳоло барои инқилоб омода нестанд ва онҳоро аввал бояд барои ин кор тайёр кард. Дастаи 3-уми сотсиалистон бо сарварии П.Н.Ткачев “суиқасдчиён” ном гирифтанд. Ткачев мегуфт, ки инқилоб дар Русия метавонад танҳо тавассути “суиқасд”, яъне гирифтани ҳукумат бо дасти гурӯҳи хурди инқилобӣ амалӣ шавад. Ӯ ақида дошт, ки низоми подшоҳии рус миёни оммаи мардум маҳбубият надорад ва 1 гурӯҳи инқилобӣ, метавонад бо роҳи “суиқасд” ва террор онро сарнагун намояд. Барои амалӣ сохтани ин мақсад сотсиалистон ба 1 ташкилоти пинҳонии мустаҳкам ниёз доштанд ва баъди чанде “Народная воля” дар саҳнаи сиёсии Русия зуҳур кард.

“Народная воля”

Бо ин вуҷуд дар миёни ҳаракати сотсиалистии рус афкори Лавров таъсири зиёд доштанд ва дар оғоз ақидаи “таблиғгароӣ”, яъне омодасозии деҳқонон барои инқилоб миёни сотсиалистон тарафдори бештар дошт. Сотсиалистон аввалин амалиёти худро маҳз зери таъсири ақидаи “таблиғгароӣ” оғоз карданд. Солҳои 1873-74 ҷомеаи русро ҳаракати сотсиалистии “азимат ба сӯи мардум” печид. Садҳо ҷавонписару ҷавондухтарони рус баъди хатми макотиб ихтиёрӣ ба ҳайси духтурон, муаллимон ва коргарони дигар ба деҳаҳои рус равон шуданд, то мардумро бедор карда, ба инқилоб омода кунанд. Лек деҳқонон ҳеҷ ба ин ақоиди онҳо сарфаҳм намерафтанд ва вуҷуди ҷавонони зиёди шубҳанок дар деҳаҳо аз нигоҳи маъмурони ҳукуматии рус низ пинҳон намонд. Баъди чанде ҳукуматдорон бедор шуданд ва ҳабси оммавии инқилобиён роҳандозӣ шуд. Ҳамаи таблиғгарон ба маҳкама кашида шуданд, аммо баъзеро мисли қотилони шоҳи оянда Андрей Желябин ва София Перовская пурра сафед ва озод карданд. Нокомии сиёсати “таблиғот” сотсиалистонро водор кард, боз ба чораҳои ифротии мубориза руҷӯъ кунанд. Сотсиалистон бояд нақшаи фаъолият ва ташкилоти марказонидашударо таъсис медоданд. Соли 1876 аввалин ташкилоти сиёсии сотсиалистон “Земля и воля” (Замин ва озодӣ) таъсис дода шуд. Он аз ҷониби Г.Плеханов, Марк ва Олга Натансон ва О.Аптекман бунёд ёфт ва баъди чанде сотсиалистони дигар низ, аз қабили Вера Фигнер, С.Перовская, Л.Тихомиров ба он шомил шуданд. “Земля и воля” ин бор низ сиёсати “таблиғгароӣ”-ро асоси фаъолияти худ эълон кард, аммо баъди чанде назароти сотсиалистон боз мухталиф шуданд. Сотсиалистон ахир маҷбур шуда, моҳи июни соли соли 1879 дар Воронеж Анҷумани “Земля ва воля”-ро даъват кунанд. Дар съезд ташкилоти сиёсии сотсиалистон ба 2 даста тақсимбандӣ шуд. “Земля и воля” ба “Черный передел” (бо сарварии Плеханов) ва “Народная воля” (А.Михайлов, А.Желябов, В.Фигнер, М.Фроленко, С.Перовсая ва С.Халтурин) ҷудо гардид. “Народная воля”, ки онро кумитаи иҷроия идора мекард, забти қудратро бо роҳи террор мақсади асосии худ эълон кард.

10 суиқасд

“Народная воля” ҳукми қатли император Александри 2-ро содир ва ташкилоти сотсиалистони ифротӣ дар ҷамъ 10 суиқасд ба ҷони ӯ амалӣ карданд. Лек ҳар бор Александри 2 аз суиқасд ҷон ба саломат мебурд. 19.11.1879 сотсиалистони ифротӣ қатораи подшоҳиро, ки аз Қрим ба самти пойтахт меомад, тарконданд. 5.02.1880 ба сотсиалистон муяссар шуд, ҳатто дар Қасри Зимистона низ таркишро амалӣ созанд. Аммо император боз зинда монд. Бо вуҷуди ин кумитаи иҷроияи “Народная воля” нақшаи нави нобуд сохтани подшоҳро кашид. Сотсиалистон дар оғоз мехостанд зери пули “Сангин”, ки аз болои канали Екатеринаи Петербург мегузашт, бомба гузоранд, аммо баъди чанде нақшаҳояшонро иваз карданд. Бомбаи нав дар кӯчаи “ Малая садовая” гузошта шуд. Сотсиалистон барои амалӣ кардани ин кор дӯконеро дар ин кӯча ба иҷора гирифта, тариқи нақб бомбро зери роҳ гузоштанд. Тибқи нақшаи сотсиалистон, агар бомб бо сабабе корношоям мегашт 4 тан инқилобиён мебоист бомбҳои дар даст доштаашонро мавриди истифода қарор медоданд. Агар император боз ҳам зинда мемонд, Желябов бо ханҷар мебоист ба ӯ ҳамла карда, корро тамом мекард. Аммо дар охири моҳи феврал яке аз сарварони сотсиалистон Андрей Желябин ба дасти полис афтод ва ин инқилобиёни дигарро водор кард, корро тезонанд. Роҳбарии амалиётро София ба зимма гирифт. 1.03.1881 император Александри 2 аз Қасри Зимистона берун омад ва бо чанд тан муҳофиз ҷониби Манеж ҳаракат намуд. Лек дар бозгашт ӯ ногаҳон масири ҳаракатро тағир дод ва тариқи канали Екатерина ба қаср бозгашт. Ин кори Александр нақшаи аввалаи сотсиалистонро барбод дод ва Перовская таъҷилан нақшаи навро кашид. Тибқи нақшаи нав 4 тан инқилобии бо бомб мусаллаҳ (Гриневитский, Рисаков, Емелянов, Михайлов) қад-қади канали Екатерина мавқеъ гирифтанд. Вақте император ва ҳамроҳонаш ба кӯчаи Екатерина расиданд, Перовская ба террористон ишораи рамзӣ намуд ва аввалин шуда, Рисаков бомби худро ба сӯи император партофт. Таркиши сахт ба вуқӯъ пайваст, аммо Александр ин бор низ ҳеҷ осеб надид. Аммо давоми ҳаводисро худи подшоҳ бесарусомон кард. Александр ба ҷои он, ки зуд савор шуда, роҳро ҷониби Қасри Зимистона идома диҳад, аз фойтун пиёда шуд, то террористро бо чашми худ бубинад. Вақте ӯ назди Рисаков омад, сотсиалист Гриневитский, ки миёни оммаи мардум паноҳ бурда буд, ногаҳон бомби 2-умро зери пои император партофт. Ин таркиш Александрро аз по афтонд. Худи Гриневитский низ сахт маҷрӯҳ шуда, баъди чанде дар беморхона ҷон дод. Александри маҷрӯҳ ба муҳофизонаш дастур дод: “Маро ба қаср баред. Мехоҳам он ҷо мурам”. Ӯро фавран ба Қасри Зимистона интиқол доданд ва баъди чанд соат подшоҳи “Озодкунанда” фавтид. Баъд аз марги ӯ полиси рус қариб ҳамаи иштирокчиёни суиқасдро қапид. 3.04.1881 қариб ҳамаи аъзои “Народная воля” Желябов, Перовская, Кибалчичев, Рисаков ва Михайлов ба қатл маҳкум шуданд. Аммо умеди сотсиалистон, ки мехостанд ба воситаи куштани подшоҳ асосҳои ҳукумати монархиро ба тазалзул дароранд, ҷомаи амал напӯшид. Баъд аз марги Александр дар кишвар ҳеҷ шӯриши мардумие иттифоқ науфтод, чун ақоиди сотсиалистон барои оммаи мардум нофаҳм ва бегона буд. Зиёиёни рус низ баъди ин теракт аз инқилобиёни ифротӣ канораҷӯӣ карданд ва “Народная воля” дигар дар ҷомеа тарафдор пайдо накард. Александри 3, ки ба ҷои падараш зимоми қудратро ба даст гирифт, пурра аз иқдоми лебералии падар даст кашид ва Русия барои солҳои тӯлонӣ ба гирдоби ҳукумати истибдодии мутлақ ғӯтид.

 

Меҳрубон Салимшоев, Муаррихи СССР

 

саҳ 32 аз 33

Китобҳо

Flag Counter